Du holde Kunst - over de liedkunst

 

Bewerking van een detail van het manuscript van 'An die Musik' met de woorden 'Du holde Kunst' in het handschrift van Schubert

Du holde Kunst- over de liedkunst

De tuinman,
Maarten Koningsberger en de dood

foto: Du holde Kunst / Dré de Man

In het gedicht De tuinman en de dood van Van Eyck / Cocteau* ontmoet de dood ’s ochtends iemand die hij ’s avonds heel ergens anders moet ophalen. De ten dode opgeschrevene maakt die dag een lange reis om zijn lot te ontlopen, niet wetende dat hij zich daardoor juist naar de plek gaat waar de dood op hem wacht

Maarten Koningsberger, bariton, Roger Braun, piano: Winterreise, D 911, Franz Schubert. Gehoord: 20 maart 2014 Kloosterkapel, Wittem, organisatie:
www.
svmlimburg.nl

Maarten Koningsberger en Roger Brauns Winterreise in Wittem deed mij sterk denken aan de reis van de tuinman, in twee opzichten. In de eerste plaats doordat de Winterreise ook een reis is met de dood als eindbestemming. In de tweede plaats doordat Koningsberger aan het begin van zijn concert toelichtte dat hij en Braun nu juist een andere eindbestemming voor ogen hadden bij hun interpretatie. Ze zagen de Leiermann niet als een allegorie voor de dood, maar juist als een eerste hoopgevend moment in deze eenzame en uitzichtloze reis. Uit dit verschil tussen de intentie van de uitvoerenden en mijn waarneming zou je kunnen afleiden dat het een mislukte uitvoering was, maar daar was geen sprake van. Het was eerder een van beste uitvoeringen die ik ooit gehoord heb, maar ook een uitvoering waarin de tekst van Müller en de noten van Schubert sterker bleken dan de overtuiging van de uitvoerenden.

Braun begint Gute Nacht (het eerste lied) met de suggestie van voetstappen in het ritme, zonder veel drama in de naar beneden gaande lijnen, maar enigszins lyrisch en zo zet ook Koningsberger in. Een deel van de ritmiek neemt hij over, er is lyriek en de tweede keer dat moeder ter sprake komt is er alleen sprake van lichte wanhoop, geen boosheid. Het verhaal wordt verteld in lichte tonen, de onderliggende dramatiek blijft grotendeels verborgen. In het tweede mein Gefährte klinkt iets van wanhoop door, maar het blijft vertellend. Hier is een man aan het woord die iets vershrikkelijks heeft meegemaakt, maar dat een bescheiden manier vertelt. Hier betekent gute Nacht nergens ‘ga naar de hel’, hier is nauwelijks boosheid en vooral treurigheid en hier en daar klinkt iets van tederheid door. Het tweede an dich habe ich gedacht is opvallend zacht, en het eerste is vrij neutraal en zeker niet boos.

In het tweede lied, Die Wetterfahne, komt in het woord reiche iets van boosheid kijken maar het blijft allemaal erg beperkt. Dat wil echter niet zeggen dat het lied geen emotie kent: het is allesbehalve een vlakke interpretatie, maar een interpretatie met veel lyriek en gevoeligheid, en weinig boosheid. Wie auf dem Dach bijvoorbeeld is heel erg zacht wat, ook al staat het in de partituur, toch opviel doordat Koningsberger de grens opzocht van zijn stem. Dat zal hij gedurende deze Winterreise vaak doen.

Er zat een merkwaardige intensiteit in zijn uitvoering, die niet gebaseerd was op dramatiek in de stem, want daar richtte Koningsberger zich niet op. Die intensiteit had vooral van doen met de manier waarop Koningsberger de woorden en hun betekenis benadrukte. In die zin was het precies de omgekeerde aanpak van Oliemans in het Concertgebouw – die de cyclus ook nog eens in een lagere ligging zong – waar meer vocale dramatiek aanwezig was. Oliemans was meer bezig met zijn stem en Koningsberger meer met de woorden en hun betekenis.

Koningsberger brengt niet erg veel verschil aan tussen de verschillende strofes van de liederen, maar weet door de woorden op een heel natuurlijke manier over het voetlicht te brengen toch genoeg spanning op te roepen. Af en toe zet hij echter duidelijke accenten. In Erstarrung krijgt zo ‘Küssen’  een sterke nadruk en schweigen wordt zelfs extreem zacht, in het hoge register. Het lied eindigt pianissimo net als het daaropvolgende Der Lindenbaum. Hier ook geen dreiging van zelfmoord, maar zachte weemoed.

Die zeer zachte eindes van de liederen blijken bijna programmatisch: het is op het randje van een te gemakkelijke oplossing, maar werkt toch natuurlijk. Het in gedachten stilstaan voor haar huis suggereert een echte stilstand, je kunt de protagonist bijna horen denken. Auch sein Grab in Irrlicht, wordt helemaal in het hoge register gezongen, in plaats van alleen het auch. Zoals Bostridge wanneer hij een keuze maakt, vrijwel steeds ervoor kiest om boosheid door te laten klinken in de interpretatie, zo laat Koningsberger steeds gevoeligheid en zachtheid doorklinken.

Dat bleef ook zo in de twaalf liederen na de pauze. Die Post en Der stürmische Morgen bijvoorbeeld, hebben van zichzelf al heel veel energie en die bracht Koninsgberger ook goed over, maar de algehele tendens bleef hetzelfde.
Die Krähe viel allereerst op doordat de Braun wel heel fraai het beeld van een om iemand heen draaiende vogel wist op te roepen. Het einde echter, het cynische Treue bis zum Grabe, zong Koningsberger weer in pianissimo, wat het cynisme in een soort tedere gelatenheid veranderde. Hetzelfde gold mm voor Im Dorfe: was will ich noch unter den Schläfern säumen heb ik steeds vrij cynisch gehoord met een accent op de laatste lage noot en bij Koninsgberger was dat einde weer heel zacht.

Heel merkwaardig – zeker in het licht van de overtuiging van Koningsberger dat de cyclus niet eindigt met zelfmoord van de protagonist – is dat de laatste twee regels van Die Nebensonnen volledig in het hoge register en (dus) heel zacht gezongen worden.

Der Leiermann is waarschijnlijk het belangrijkste lied van deze cyclus. Het is een heel eenvoudig lied, in een nauwelijks stijgende of dalende mineur-melodie, waarbij het begin van iedere maat begeleid wordt door steeds terugkerende basnoten in de piano, die iets onafwendbaars hebben. Ze symboliseren de onafwendbaarheid van de dood – voor wie die interpreattie aanhangt natuurlijk. Braun en Koninsgberger brengen een ongebruikelijke lyriek in het lied, het strakke ritme van terugkerende basnoten wordt een beetje onderbroken en beide doen alles wat maar mogelijk is om de dreiging van de dood om te duiden in hoop. De laatste noot van Koningsberger heeft een zekere ambiguïteit: het drehen begint bijna forte, bijna vibratoloos, wordt nog sterker maar eindigt – geheel in harmonie met de rest van de uitvoering -  in pianissimo. Het klinkt tegelijk als een wanhoopskreet en berusting. Het was een zeer fraaie Leiermann, maar als de laatste akkoorden – toegegeven, door Braun gespeeld met een suggestie van hoop – zijn uitgeklonken, voel ik toch de beklemming van de dood, en geen hoop.

Is dat belangrijk? Nee. Het was een bijzondere Winterreise die het publiek al vrijwel vanaf het begin in zijn ban had. Juist de mix van de intenties van Schubert, Müller, Braun en Koningsberger zorgden voor een artistiek en emotionele bijzonder eindresultaat.

Een zeer mooie en boeiende Winterreise, in de karakteristieke kloosterkapel in Wittem en een concert dat zich met gemak kon meten met de liedconcerten in de kleine zaal van Concertgebouw.

Dré de Man

* Van Eyck heeft de tekst vrijwel letterlijk overgenomen van Cocteau, die op zijn beurt aansloot bij onder meer Duizend-en-een-nacht en de Babylonische Tamoed.

Sterren voor sterren (0 - 10)


interpretatie
***
*****
vocaal
*******

Dré de Man

Over deze site, partners & links

Du holde Kunst is een nieuwe site over de liedkunst, vocalisten en aanverwante zaken. De lay-out ondergaat een veranderingsproces, u zult dus verwijzingen zien naar pagina's in een oudere lay-out. Concertaankondigingen, medelingen en advertentieverzoeken en dergelijke graag naar dre@duholdekunst.com

Er zijn een jaar lang besprekingen gevoerd om Du holde Kunst op te laten gaan in een geïnstitutionaliseerd samenwerkingsver-band. Dat plan is in ieder geval voorlopig van de baan. Wel is er een los samenwerkingsverband - dat zich soms beperkt tot het uitwisselen van informatie - met een aantal organisaties, zoals:

Schubert Stichting
Internationaal Vocalisten Concours
Vrienden van het Lied
Concertgebouw
Muziekgebouw aan 't IJ
De Doelen
Muziekgebouw Frits Philips Eindhoven
Vocallis
Lied Duo Concours

Andere samenwerkingsverbanden en -vormen zijn in voorbereiding

Du holde Kunst streeft ernaar de liedkunst meer bekendheid te geven, door het geven van informatie maar onder meer ook door een bindend element te zijn in de muziekwereld.

____________________________________________________________

Concertprogramma's 2013/14
Programma 2013/14 Concertgebouw
Programma 2013/14 Muziekgebouw aan 't IJ
Programma 2013/14 De Doelen
Programma 2013/14 Muziekgebouw Eindhoven

(Mogelijk nog onvolledig.)

Links

http://www.schubert.nl/
www.vvhl.nl
http://www.hampsong.org/
http://www.recmusic.org/lieder/

Schubert Stichting
Internationaal Vocalisten Concours
Vrienden van het Lied
Concertgebouw
Muziekgebouw aan 't IJ
De Doelen
Muziekgebouw Frits Philips Eindhoven
Vocallis
Lied Duo Concours

____________________________________________________________

Concertprogramma's 2013/14

Programma 2013/14 Concertgebouw
Programma 2013/14 Muziekgebouw aan 't IJ
Programma 2013/14 De Doelen
Programma 2013/14 Muziekgebouw Eindhoven

(Mogelijk nog onvolledig. De programma's worden spoedig aangevuld en besproken in een artikel.)

spoedig meer ...

(u kunt zich ook aanmelden)

Links

http://www.schubert.nl/
www.vvhl.nl
http://www.hampsong.org/
http://www.recmusic.org/lieder/


 


 

Gebruikt u Google Chrome? Vink dan in instellingen (eerst klikken op drie streepjes helemaal rechts) netwerkacties voorspellen om de laadprestaties van pagina's te verbeteren uit, anders ziet u regelmatig verouderde pagina's, niet alleen op deze site trouwens :(